कोलाज : ( मोहर : मटा)

रात्री मोकळ्या अाकाशाखाली पहुडलो अमावस्या होती. दु:ख अाणि अमावस्या जास्त काळ टिकत नाही मास्तर 

म्हणायचे. टिकत वरुन अाठवलं, मित्राच्या अारशाला टिकली लावलेली अाहे ती त्याने काढली नाही कधीच तिची

अाठवण म्हणुन राहु दिली अाहे. अारशावरुन अाठवलं, अाताशाबाजारात पुर्वी सारखे हसतमुख अारसे मिळत नाही म्हणे?

बाजारावरुन अाठवलं, सगळ्याचाच बाजार मांडलाय अाजकाल ...मैत्रीचा,भावनेचा,नात्यांचा सगळाच. नात्यांवरुन 

अाठवलं, परवा जाॅगिंग ट्रॅकवर एक भणंग माणुस दिसला शुन्यात नजर लावुन बसला होता. कुणीतरी म्हणे तो 

जिच्यासाठी इथे अाला ती कधीच त्याची नव्हतीच. जॉगिंग ट्रॅक वरुन अाठवलं, अाजकाल सगळेच पळताय कशाचा तरी मागे,काही तरी शोधायला ,काही तरी पकडायला, कोणापासुन तरी लांब जायला पण पळताय फक्त. 

कुठे जायचं माहित नाही पण डोक्यात एकच मंत्र घुमत असावा त्यांच्या कि पळत रहा. मंत्रावरुन अाठवलं अामचे एक सरहोते त्यांनी एक मंत्र दिला होता "हा हि काळ निघुन जाईल" हा मंत्र लिहुन ठेवा असं म्हणायचे ते अाणि अति दु:खातअसलात किंवा अति अानंदाच्या माजात असलात कि हा मंत्र एकदा वाचा असं ते सांगायचे. मी त्याला 'महामृत्यंजय मंत्र' म्हणायचो. दु:खावरुन अाठवलं. 
राधेचं पुढे काय झालं हे शोधता येईल , कृष्णाचं काय झालं हे माहितीच अाहे पण अनयचं पुढं काय झालं हे कुणी
शोधलंय का ? त्याचं दु:ख मोठं कि त्याचं सुख? 
कृष्णावरुन अाठवलं, काल मुर्तीवाल्याची एक हातगाडी रस्त्यावरुन जात होती सगळ्या मुर्त्यांवर कपडा टाकुन ठेवला
होता, कदाचित गोडवुन मधुन दुकानात नेत असावा तो. त्यात नाक्यावरल्या कृष्णाच्या देवळासमोरुन जातांना त्याला
एक दगड दिसला नाही अाणि हातगाडी किंचीत वरखाली झाली. तेव्हा मीरेच्या मुर्तीच्या हातातली एकतारी खाली 
पडली. ती त्याला दिसली नाही मला दिसली. अंगावर काटा अाला. ती एकतारी मी कृष्णाच्या देवळात नेउन ठेवली
तेव्हा कृष्णाच्या डोक्यावरचं जास्वंदीचं फुल वारा वाहत नसतांना खाली पडलं. जास्वंदावरुन अाठवलं एका मित्राचा
घराबाहेर खुप जास्वंद लावलेले होते, त्याला जास्वंद खुप अावडायचा . इतकाकि त्याच्या त्या घराचं नाव पण 
जास्वंदच होतं. पण जेव्हा मला कळालं कि जास्वंद लावायला त्याने तिथला खुप अाधीपासुनचा बहरलेला गुलमोहर
तोडलाय तेव्हापासुन मी त्याच्या घरी जाणं कमी केलं. गुलमोहरावरुन अाठवलं यंदा ऊन जास्त होतं त्यामुळे 
गुलमोहराची सावली जास्त थंड जाणवायची त्या झाडाखाली. भगभगत्या उन्हामुळे अचानक झाडाने पेट घेतल्यासारखा दिसतो मला गुलमोहर नेहमी.
भगभगण्या वरुन अाठवलं, राणी पद्मिनीने चित्तोडगडावर सोळा हजार रजपुत सख्यांसोबत जौहर केला होता तेव्हा त्या तडतडत्या अग्निशिखांमध्ये भगभगतांना कुणी साधा चित्कारही काढला नव्हता. राणी पद्मिनीवरुन अाठवलं.
अाता प्रत्येकीनेच जौहर पेटावावा पण त्यांना त्रास देणा-याला त्यात ढकलण्यासाठी स्वत: जळुन जाण्यासाठी नाही.
ढकलण्यावरुन अाठवलं मला अाठवीमधुन नववीत ढकलं होतं तेव्हा मास्तरीण बाई म्हणाल्या होत्या अाता तरी अभ्यासकरशील ना रे ? मी तुझ्या घरी नाही सांगणार हं !त्यांचा मुलाने मागच्याच महिन्यात नापास व्हायच्या भितीने अात्महत्या केली हे मला नंतर कळालं. नापास वरुन अाठवलं पुढच्या अाणि मधल्या बेंचवरचे अभ्यासात पुढे असतात म्हणुन अायुष्यात पण पुढे असतातपण मागच्या बेंचवरचे 
अभ्यासात जरी मागे असले तरी अायुष्यात मागे असतीलच हा नेम नाही. स्वानुभव. 
स्वानुभवावरुन आठवलं .. जास्त एकटं राहु नये. प्रत्येकवेळी 'डोळ्यात काहीतरी गेलं' हे कितीदा पटणार ना लोकांना? लोकांवरुन आठवलं .. मांजर आडवं गेल्यावर साताठ पावलं मागेबिगे जातात म्हणे लोकं. तेवढ्यात तिला गाडीने वगैरे 
उडवलच तर मग खरं अपशकुन कोणाचा ? मांजरीवरुन आठवलं... तिच्या उरातली घरघर आणि 'मौतं का कुआं' 
मधल्या फटफटीची घरघर ही आपल्या जगण्याची घरघरी सारखीच ऐकु येत असेल का ?
जगण्याच्या घरघरीवरुन आठवलं... सितेच्या त्यागाचा उहापोह करणारे उर्मिलेबद्दल अवाक्षर का काढत नसावे ?
लक्ष्माणाचा निरोप जाऊ दे पण निदान वनवासाला जातानाची पाठमोरी आकृती तरी तिला पहायला मिळाली असेल?
किंवा धुळीतली पावलं? नसेलच. कारण अयोध्येत त्या दिवशी वादळ होतं म्हणे! 

वादळावरुन आठवलं ब-याचं दिवसात कविता लिहणं झालं नाही.

कवितेवरुन आठवलं मागे मी चारचौघात माझी जखम उघडी केली तर चारचौघांसोबत येणारे जाणारेही थांबुन "वाह क्या बात है" म्हणाले होते. जखमेवरुन आठवलं... 
अश्वत्थामाने एकदा वाळु रगडुन पहायला काय हरकत आहे ? हा विचार करुन मी एकदा गर्दीत आवाज दिला होता. 'अश्वत्थामाऽऽऽ'. तेव्हा सगळीच कारुण्यमय गर्दी वळुन माझ्याकडे पहायला लागली.
गर्दीवरुन आठवलं... एकदा हातातुन आरसा पडला तेव्हा तुकड्या तुकड्यांमधली माझीच गर्दी चांदण्यासारखी पसरली होती. इच्छा मागायला आकाशातला एखादा 'मी' तुटायची वाट पाहीली असती पण विरक्तीला पोचुन 
तुटण्या-यापुढे इच्छा मांडल्या तर त्याला, ता-याला डिवचल्यासारखं होईल ह्या विचाराने मी गप राहतो. 
ता-यावरुन आठवली रात्र.

रात्री मोकळ्या अाकाशाखाली पहुडलो अमावस्या होती. दु:ख अाणि अमावस्या जास्त काळ टिकत नाही.

मास्तर म्हणायचे....

- प्राजक्त ५ नोव्हेंबर २०१६

जन्म ते जन्म व्हाया मृत्यु (मटा मोहर)

असं कसं? एकुणातच एकमेकांना एकमेकांचा संबंध नसतो असं कसं म्हणतात तुम्ही? 

हे असे एक ना अनेक विचार डोक्यात उठत असतांना त्याचे पाय धुळमाखल्या वाटेवरुन झपाझपा चालले होते. बुडाला कळ लागल्याने सायकल उजव्या बाजुला धरुन तो अाता पायीपायीच चालत होता. पायातली चप्पल फट्टफट्ट अावाज करत प्रत्येक पावलाला मुठभर वादळ उठवुन लगेच शमवत होती. शामा नदीच्या शेजारीच एक लहानसं टेकाड होतं. तिथे पायथ्याशी पोचताच त्याने पिचलेलं राखाडी भुरकटं घमेल खाली टाकलं. घमेल्यापुरतं वादळ उठुन परत निमालं. कमरेच्या उपरण्यात अडकवलेलं पोतं उपसुन बाजुला टाकलं,  डाव्या खांद्याला अडकवलेलं फावडं एका झटक्यात हवेत उडवलं अाणि हवेतल्या हवेतच परत झेललं. एखाद्या सिनेमात हा प्रसंग स्लो मोशन मध्ये घेऊन तीन वेगवेगळ्या एॅंगलने दाखवला असता. पण जगणं स्टंट असलेल्या लोकांना बघ्यांच्या एॅंगलची पर्वा नसते. भसाभस उकरुन झाल्यावर त्याने माती भरलेलं पोतडं सायकलच्या मागे लादलं. अाणि परत टांग टाकुन निघाला. सायकलवर बसल्या बसल्या एव्हाना फिकट झालेली दोन टांगातली बुडाची कळ परत फुरफुरायला लागली. कोसभर जवळच असलेल्या त्याच्या कुंभारवाड्याच्या झोपड्यात परतला. तिथंच केलेल्या चिखलखळग्यात बदाबदा सगळी पोतडी उरफाटी केली अाणि अंगातला पायजमा काढुन शेजारी चिंचेच्या खोडाच्या खोबणीत सवयी प्रमाणे खुपसुन त्याने चिखल तुडवायला सुरुवात केली. घराजवळंच तशी एक जागा होती पण तिथुन सहसा तो कमी पडली तरच माती अाणायचा. नाहीतर शामा नदीजवळच्या मातीचा पोत जास्त चिक्कण असतो अशी त्याची धारणा होती. अाणि ते खरं हि होतं. तिथल्या मातीचे रंग जातीवंत लालतांबडट रंग घेऊन अाकार घ्यायचे. त्यामुळै गेरुचा खर्चही वाचायचा. नंतर त्याच्या बायकोने अाणि त्याने मिळुन भराभर पणत्या तयार केल्या. मूद मूद चिकणगोळा घेऊन अोल्या घमेल्यात हात बुचकळुन तळहाताचा अाकाराच्या पणत्यांची रासच लावली. चिप्पी खेळतांना पायात बाभुळ रुतल्यानंतर कालपासुन दुडक्या चालीने चालणा-या त्याच्या पोरीने सवयीने पुठ्याच्या ट्रे मध्ये पणत्या घेऊन घरामागाच्या परसात उन्हात ठेवल्या. तिथली उन्हं वाडाच्या झाडातुन चाळुन येत असल्याने अाज तुकड्या तुकड्यात होती. 

सवयीनुसार माळविठोबा देवळामागुन उगवलेला सुर्य शामा नदीत छिस्स् विझला. तो उठला तेव्हा गुढघ्यातुन कडाडकट् झालं. उरकल्याचे हात त्याने जेव्हा विसळले तेव्हा त्याला घमेल्यात छोटा मूद दिसला. मग उगा अाता दिसलच अाहे तरी दुर्लक्ष कसा करायचा म्हणुन त्याने त्या घासभर मूदेची एक छोटी पणती करुन टाकली. अाणि हुश्श करत हात विसळले.

दुस-या पहाटे माळविठोबा मागुन जेव्हा सुर्य अाला तेव्हा भट्टीतुन खरपुस भाजलेल्या पणत्या सायकलीच्या मागे उभट टोपल्यात भरुन त्याची बाजाराला निघायची वेळ झाली होती. तालुक्यात दिवाळसणाला बाजारपाटी लावयची म्हणजे सक्काळी सक्काळी तुम्ही अाधी बाजाराला सगऴयात अाधी हजर पाहिजे हे त्याला माहीत होते. नदीला अाल्यावर गुढघाभर पाण्यात उभं राहुन त्याने अाधी टोपलं नावाड्याकडे सरकवलं अाणि नंतर खांद्यावर सायकल घेऊन तो होडीत बसला. होडी जरा हिंदकळलीच. काल जवळच्या गावात लग्न झालेल नवं जोडपं अाणि सोबतची बुजूर्ग मंडळी होडीत बसलेली होती. नवपरिणेतेचं अवघडलेपण पदर हनुवटीपर्यंत अोढलेलं असुनही लपत नव्हतं. नवरदेवाच्या कपाळाला कालची चमकी अजुनही दिसत होती. कोणाचं लक्ष नाही पाहुन नवरदेवाने दोन बोटाने नदीतुन शिंतोडे बुज-या पदरावर शिंपले. ती तशातही हसली वगैरे असावी. पणत्यांच्या टोपल उगाच सरळ करुन त्याने वरचं फडकं सरळ केलं. टोपल्याच्या खाचेतुन कालची लहानगी पणती डोकावत होती. वल्हवतांना काही शिंपण त्या टोपलातुन डोकावणा-या त्या छोट्या पणतीवरही झाली. होडी काठाला लागली तसा तो टोपलं घेऊन टप्पकन खाली उतरला. इतर लोकं लगबगीने उतरण्याचा सोहळा पार पाडे पर्यंत तो सायकलीला टोपलं डकवुन निघालासुद्धा. बाजार नाही नाही म्हणता हा हा भरुन गेला अाणि संध्याकाळी रांगोळी नकळत पुसत जावी तसा विझायला पण लागला. पणती घ्यायला अालेल्या एका बाई सोबत एक दोन वेण्यांच्या बाहुलीची नजर छोट्या पणती कडे गेली पण नुकतेच काही वेळापुर्वी खालेल्या फटक्याचे हुंदके अाटोक्यात अालेल्यानंतर परत नव्याने अाईला मागणी कशी घालावी ह्या पेचात ती होती. त्याने ते हेरलं अाणि ती लहानगी पणती त्या बाहुलीला तशीच देऊन टाकली. 

बाहुली खुशीत होती. वा-याला जमीन समजुन उड्या माराव्या तशी उडत उडत चालायला लागली. घरी पोचताच तिने ती पणती पेटवली. तिच्यासाठी अाजच पाडवा होता. तिथेच शेणसारवलेल्या भिंतीवर तिने सावल्याचे ससे,मोर,बदकं बनवत त्या पणतीला जिवाभावाची मैत्रीण करुन घेतली. त्या रात्रीची त्या बाहुलीची झोप चाळावली ती सकाळी झालेल्या रडारडीनेच. ती धावत धावत माजघरात गेली. जातांना तिने तुळशीचा कोनाडा पाहिला तो रिकामा होता. तिची पणती नव्हती तिथे. समोर पाहते तर बाहुलीच्या अाजोबांच्या डोक्याशी ती पणती लावलेली होती अाणि अजुबाजुला लोकांच्या भावनेला बांध नव्हता. बाहुली तशीच कोनाड्यात जाऊन बसली . भरभर लोक येत गेले अाणि गेले सुद्धा. त्यातले काही अाजोबांना पांढ-या फडक्यात खांद्यावर घेऊन गेले अाणि दुपार कलायला लागली तेव्हा परतले. काही काळ लोटला. डोक्याजवळ पहा-याची पणती घरात पुन्हा पेटवत नाही म्हणे. घरातला केर काढतांना तीच पणती घरातल्या केरासोबत चौकाजवळ कोनाड्यात फेकली. 

चौकात बसलेल्या पोरांना काय सकाळ अाणि काय दुपार. हुक्की अाली म्हणुन. तिथुन उठले अाणि बॉल बॅट घेऊन शेजारी मोकळ्या जागेत खेळायला सुरवात केली. स्टंप म्हणुन भिंतीवर अाखायला काहीतरी शोधणा-या पोराच्या टाचे खाली ठिसुळसा ठप्प अावाज झाला. पाय उचलुन पाहिलं तर उपड्या पडलेल्या पणतीचे चार तिकडे होते. एक तुकडा भिंतीवर स्टंप अाखायला घेतला. एक तुकडा खिशात अोलीसुकी करायला घेतला. खेळ रंगत गेला. भिंतीवरचे अाखलेले स्टंप गडद करण्यात एक पणती तुकड्याचा जन्म खर्ची गेला. दुसरा पणती तुकडा अोलीसुकी झाल्यानंतर तसाच पडुन राहिला अाणि मातीमध्ये माती होत राहिला. खेळ रंगात अाला असतांनाच पोरांना तिथुन कुणीतरी हटकलं. खेळ थांबला. एक म्हातारी टोपलं घेउन त्यांच्या खेळाच्या मधोमध अाली . खेळ थांबवत म्हणाली “जराकं कमी पडतेय माती घेऊन जाते इठलीच” . तिथलीच माती मुठ मुठ करुन टोपलीत भरुन ती निघुन गेली. नव्या जागेत,नव्या गावात,नव्या मातीत,नवा श्वास जन्माला अाला होता.

असं कसं? एकुणातच एकमेकांना एकमेकांचा संबंध नसतो असं कसं म्हणतात तुम्ही? 

- प्राजक्त २९ अॉक्टोबर २०१६

लेख: घरघर (मटा: मोहर)

उन्हाळ्याच्या सुट्ट्यांमधे टळटळीत दुपारी भटके होत अाम्ही कितीतरी फिरलो असु. तेव्हा पाठीत ‘भम्मदिशी’ धपाटा घालीत अाई म्हणायची ‘कशाला रे जिवाला इतकी घरघर?’ तेव्हा पहिल्यांदाच एेकलेला हा शब्द.घरघर.

नंतर कानशिलामागचा घाम सुकण्यासाठी पंख्याचा रेगुलेटर पुर्ण शेवटची खटकी वाजेपर्यंत फिरवायचा. शेवटची खटकी वाजली म्हणजे फुल्ल स्पिड, रेगुलेटरवरचा पाचचा अाकडा एव्हाना पुसुन गेला होता मग खटकी म्हणजे पाच हे ठरलेलं. गरम्म वाफाळलेल्या डोळे अाणखी वाटारुन तो गारवा झेलत कधीतरी झोप लागायची पण ती थोडाच वेळ. वर सताड डोळ्यांनी भमभमणारा पंखा बघत रहायचा. तेव्हा कळायचं नाही पण ‘जिवाला घरघर’ अाणि हि पंख्याची घरघर उगाच साम्य वाटायचं. 

एकदा एक नवाबी मांजर घरात येऊ लागलं. नवाबी इतक्यासाठी कि कोण अदब होती त्यात कि विचारु नका. दाराची कडी पुढच्या पायाने पकडुन मागच्या पायाने कडी वाजवायचं ते मांजर. दार उघडुन कोण अालंय हे पाहेपर्यंत मांजर अात टिव्हीवर उब घेत बसलेलं असायचं. नंतर सवय झाली त्या मांजराला अामची , अाम्हाला त्यांची. एकदा मी ज्या उशीवर डोकं ठेवलं त्याच उशावर ते पण पहुडलं होतं. तेव्हा अजुन एक घरघर एेकु अाली. उत्सुकता म्हणुन मांजराच्या पोटाला कान लावला तर पाणी उपसण्याचा पंप घरघरावा तशी मोटरीची घरघर एेकु येत होती. मग मला कोणाच्या घरी पाळीव मांजर असलं कि ती घरघर अनुभवायचा छंदच लागला. गंमत अाहे ,इतरांची घरघर अनुभवायचा छंद?!

जत्रेत ‘मौत का कुअां’ मध्ये गरगरणा-या फटफटीची घरघर, पेट्रोल भरतांना मोटारसायकलच्या टाकीवर जाणवणारी घरघर, हातावर बहात्तर फुलपाखरं हुळहुळावी तसा एकदा भवरा घेतला होता तळहातावर नंतर तो कुणीच रहात नसलेल्या एका पत्राच्या घरावर सोडायचो अाम्ही. तिथेच थोडा फिरुन परत घरंगळत खाली यायचा. तो पत्र्यावर सोडायची शर्यतच लागायची. एकदा पोरं वर खेळत असतांना मी खाली हरवलेला बॉल शोधायला त्या अंधा-या खोलीत गेलो. वर भवरे सोडणं चालु होतं. तेव्हा ही अोलसर अंधारासोबत एेकलेली घरघर अजुनही त्या घरात घुमत असेल का असं कधीकधी अाठवत राहतं.

त्याकाळी दरडावुन झोपवतांना नंतर डोळा चुकवुन गळ्यावर उमटलेल्या घडीत दडलेल्या घामाची रेष पालथ्या हातानी पुशीत मागल्या गॅलरीतुन रेल्वेलाईनला अाम्ही पळालेलो असायचो. थोडं चालत गेलं कि जवळंच एका निर्जन रेल्वेरुळ लागायचे. मग रुळावरुन तोल सावरत कितीतरी लांब चालत चालत जायचं. एकदा कुणीतरी सांगितलं कि रुळावर पैशाचं नाणं ठेवलं अाणि त्यावरुन रेल्वे गेली तर म्हणे त्याचं चुंबक होतं. किराण्यातुन काहीबाही अाणयला दिलेल्या पैशातुन उरलेली चिल्लर अापलीच ह्या निस र्गनियमानुसार माझ्याकडे कधीकधी पैसे असायचे. हे कळाल्या नंतर मग मोठ्या कष्टाने मोह अावरुन तो पैसा दडवुन ठेवला अाणि रुळावर ठेवला. रेल्वे येतेय का ह्यांचा अंदाज घ्यायला थोड्या थोड्या वेळाने दोघं जण दोन विरुद्ध दिशेला तोंड करुन रुळावर कान देऊन एेकायचो. उगाच इकडे तोंड असतांना तिकडुन रेल्वे अाले तर काय घ्या? ह्या भितीमुळे. एकदा समुद्रावर गेलो होतो तेव्हा किना-यावर अालेल्या शंखाला कान लावल्यावर अातुन समुद्राच्या लाटा एेकु येतात म्हणे अाणि तुमचं भाग्य असेल ब्रम्हांडाचा सुत्राचा पण अावाज येतो म्हणे अातुन. एवढं कधीच काही एेकु अालं नाही पण एक कधीही न विसरला जाणारा एक थंडाव्याचा चटका अायुष्यभर स्मरणात राहिला. त्या दिवशी रुळावर कान लावला तेव्हा गालाला परत त्या समुद्रकिनारी शंख लावल्याची अाठवण लाटेसारखी उचंबळुन अाली. तेव्हा ही रेल्वे यायच्या कोसभर अाधी कानाला घरघर एेकु अाली होती.

मग वादळ यावं किंवा एखादी अावडती व्यक्ती निर्वाणीचं बोलुन तुम्हाला बोलायची संधी न देता अायुष्यातुन कायमची निघुन जावी तशी रेल्वे समोरुन भरधावत निघुन गेली. तो रोंरावत जाण्याचा अावाज अाणि ती कंपनं थेट अातवर जाणवली होती. ती अजुन एक घरघर.

त्या नाण्याचं चुंबक नाही झालं ह्यापेक्षा एक नाणं गमावल्याचं कोण दु:ख होतं काय सांगु. चपटा लंबगोलाकार धातू सारखं काहीतरी झालं. अाता ना त्याचं चुंबक झालं होतं अाणि ना चलन राहिलं होतं. कितीतरी दिवस कंपासपेटीत ठेवलं. त्या दिवशी अाम्हाला एकाने रेल्वेरुळाच्या ठिकाणावरुन हटकलं अाणि काहीदिवसासाठी अामचा तो अड्डा बंद झाला. पण जेव्हा जेव्हा शाळेत कंपासात ते नाणं दिसे तेव्हा तेव्हा गालावर थंडगार रुळाचा चटका अाणि अात कुठेतरी घरघर एेकु यायची.

गावी अाजी गेली तेव्हा बायका अापसात सांगतांना मी एेकलं होतं. शेवटी शेवटी घरघर खुप वाढली होती. ताकं घुसळण्याच्या भांड्यात रिकामी रवी फिरवत राहिल्यावर जसा अावाज येतो तशी मोठ्ठाली घरघर यायची म्हणे. 

लहानपणी वडलां सोबत अॉफीसला जायचो अाणि त्यांच्या मागे तयाच खुर्चीवरत मोटारसायकलवर टांगटाकुन बसतात तसा बसायचो. झोप लागली कि पाठीला टेकुन झोपुन जायचो. पाठीला कान लावल्यावर जेव्हा ते बोलत असायचे एक वेगळाच घुमारायुक्त अावाज यायचा. अाणखी एक घरघर.हे कळाल्यानंतर मी त्यांच्यासोबत पुढं टाकीवर बसणं बंद करुन मागे बसायला लागलो अाणि कमरेला पकडुन बसायचो तेव्हा पाठीला कान लावायचो. पुढं टाकीवर होतो तेव्हा कधी न अनुभवलेली गोष्ट नंतर मागे अनुभवली. ते गाडीवर गुणगुणायचे. 

नंतर कॉलेजात महत्वाच्या तासाला शेवटच्या बाकावर करकटकने खोदुन खोदुन कंपास मधल्या त्या नाण्याला भोक पाडलं अाणि गळ्यात लॉकेट सारखं घालुन घेतलं. बरेच जण ‘काय घातलंय?’ म्हणुन जवळ येऊन पहायचे अाणि कायमचे मित्र व्हायचे. हॉस्टेलच्या रुमवर घरघरत्या पंख्याकडे बघत अाणि  गळ्यातलं लॉकेट तोंडात चघळत सहज विचार अाला . म्हणजे रेल्वे,नाणं अाणि चुंबकवाली गोष्ट खरी होती तरं

-  प्राजक्त २९।०९।२०१६

का असं ? लेख

देवळा मागच्या निर्माल्यात तुझ्या हिरव्या बांगडीचा तुकडा सापडला. मग त्याच तुकड्याने दिवसभर काळजावर चरे अोढत बसलो. पण काही उमटलंच नाही. का असं….?

तू पहाटपाराला उठायची तेव्हा प्रसन्न दिसायची. अगदी अात्तासारखी सारखीच. तेव्हा वाटायचं सकाळी सकाळी तुझ्यामुळे तुळस प्रसन्न दिसते कि तुळशीमुळे तू ? तुला पाहुन असे अनेक प्रश्न मला पडतात. पडतात पण कसे माहीत अाहे ? तू तुळशीला पाणी घालुन गेल्यानंतर शेवटचा थेंब मंजिरीवरुन अोघळुन खाली पडतो तसा. का असं….?

दुपारी झाप्यातुन उजेडाचा तुकडा यायचा सरकत सरकत पडवीमध्ये. नंतर माजघरातल्या खापरनिपर पंजोबांच्या फोटोंच्या रांगेवरुन चमकायचा. परत फोटोवरुन प्रतिध्वनीत झालेले काही  तिरकस उजेड भिंतीवर नवा रंग उमटवायचे. तेव्हा वाटायचं अंधाराला उजेडाने गोंदलंय जणू. गोंदण्यावरुन अाठवलं तुझ़्या हनुवटीवर तीन ठिपके गोंदलेय ना …कि दोन….? तू झोपल्यावर काल तर मोजले होते मी . परत विसरलो बघ. का असं….?

तू एकदा अंबाड्याला मोग-याची रासच लावली होती तेव्हा तुझा अंबाडा मला पोर्णिमेचा चंद्र वाटला होता. मग तू अचानक अंधारात नाहीशी झाली . कि मीच अंधारात हरवलो कुणास ठाऊक. तेव्हाही अंधार यायचा अाणि घप्पकन घोंगडं टाकायचा अंगावर असं व्हायचं अाणि कळायचंच नाही कि कधी संध्याकाळ संपली अाणि रात्र सुरु झाली. निबिड अंधाराला झिंग चढल्यावर कसं होईल ,तसं होतं तुझ्या डोळ्यात पाहिल्यावर. का असं….? 

रात्री उशाला तू नेमाने पाण्याचा गडू ठेवते. रात्री लागलीच तहान तर पिते त्यातुनच. सकाळी असेलच उरलं पाणी तर तेच पाणी अंगणाला शिंपायाला घेते. नंतर तू न्हाऊन अालेला तुझा सकाळगंध जवळुन घेता यावा म्हणुन मी माझी रात्रीची तहान नेहमी टाळत अालोय. सकाळ होते अाणि तुझ्या चुलीत निखारे भगभगतात तशी झोप भगभगत रहाते दुस-या सकाळीची वाट पहात तुझ्या सकाळगंधासाठी. अाभाळाचा इवलासा गडू घेऊन तू सकाळी तुळसपरसात सडा शिंपत रहाते जसं काय पाणी नाही चैतन्य अाहे त्यात. मग फुलपरडी घेऊन परत देवळात. मांजरीमुळे दुध नासल्याची तुझी कारणं किती खोटी होती हे मी पाहिलं नंतर कितीदा. साय बाजुला करायला जावं तर तुझा गुलाबी रंग उतरायचा दुधात अाणि म्हणुन नासायचं दुध हे तू कोणालाच कळु दिलं नाही कधी.का असं….?

‘तुझ्या हातातली हिरवी बांगडी ,जी कमी झाली होती ती भरली का परत ? इतक्या टच्च मागे अोढू नको हज्जारदा सांगितलं होतं. अाता वळ अालं असेल ना लाल..गोल..? गोल लाल वरुन अाठवलं….. अाता  मोकळं मोकळं वाटतं असेल माझ्याशिवाय… तुझं कपाळ ? तरी झाप्यातुन उजेडाचा तुकडा माझ्या फोटोवर अाला कि  मी अंग चोरुन माळ्यावर निघुन जातो. तरी तो तुकडा रोज मलाच शोधत येतो असं वाटत असतं सतत मला . सांग ना….. का असं ?

- प्राजक्त २९ /०८/२०१६

‘तुम मेरे हो कौन कनु?’ : कनुप्रिया ( मटा १०/०७/१६)

ज्यावेळी धर्मवीर भारतींचं कनुप्रिया माझ्या हातात अालं तेव्हा तळाशी गेलेल्या ‘काहीतरी’ ह्या अनामिक भावनेने परत उचल खाऊन सगळं गूढगढूळ केलं होतं.

‘तुम मेरे हो कौन कनु?’ अापण सगळ्यांनीच किंवा अापल्या मधल्या एखाद्या तुकड्याने स्वत:ला कधीतरी कळत नकळत त्या कृष्णाला विचारलेला प्रश्न. कृष्ण ह्या गुंत्यात प्रत्येकजण ह्या ना त्या प्रकारे कधीतरी गुरफटला जातो अाणि तो गुंता उकलत असतांना कुणीतरी अापली चाललेली फरफट पाहुन विचारतो “ ये कनू अाखिर तेरा है कौन?” किंवा सरतेशेवटी अापणच थकुन स्वत:ला कधी थकुन,कधी चिडुन,कधी लाडीकपणे विचारतो कि ‘तुम मेरे हो कौन कनु?’

चंडीदासांची राधा, सुरदासाची राधा ,जयदेवची राधा , अरुणा ढेरेंची राधा ह्या सगळ्यांची राधा वेगळ्या अाणि धर्मवीर भारतीची राधा एकीकडे. खिडकीशी वाट पाहणारी , नदी किनारी गत स्मृतींना उजाळा देणा-या राधेच्या पलिकडे जाऊन कनुप्रियामधली भारतींची राधा कृष्णाच्या समोर उभी ठाकते अाणि रोखठोक उत्तरं मागते, त्याला झाल्या प्रकारांबद्दल बोल लावते. कनुप्रिया मधे राधेच्या नजरेनं कृष्ण चितारला अाहे. 

वाट पाहणारी राधेच्या पलिकडे वाट पाहणारा कृष्ण इथे दिसतो. वाट पाहणारा कृष्णही असा चितारलाय जणु राधा त्याला लपुन पहात असावी अाणि हटकुन भेटीची वेळ टाळते. ती म्हणते, ‘शेवटी तू उठलास अाणि वरुन झुकलेल्या फांदीचा मोहोर चुरगळुन हळुहळु पायवाटेने चालु लागला, पण मी अाले नाही’ , ‘मावळत्या सुर्याचे उदास किरणं नाईलाजास्तव तुझ्या माथ्यावरच्या मोरपिसांकडे निरोप मागत होते , पण मी नाही अाले’, ‘परतीला निघालेल्या गाईंनी त्यांच्या लोभस-भोळ्या डोळ्यांनी वर तुझ्याकडे पाहिलं अाणि हळुहळु  परतपावली तुझ्याशिवायच परतु लागल्या, पण मी नाही अाले’

फक्त एकमेकांच्या सहवासाबद्दल बोलणारी राधा इथे कृष्णासोबत महाभारताच्या युद्धाबद्दलही बोलते.कृष्णाच्या जीवनातुन राधेचा धडा वगळला तर फक्त रक्तपातच उरतो हे सांगण्याचं धाडस ती करते. 

कृष्ण अर्जुनाला गीता सांगतोय तेव्हा अर्जुनाच्या जागी ती स्वत:ला ठेऊ पाहते. अाणि समोर अाता राधा असल्यामुळे कर्म,स्वधर्म,निर्णय,जबाबदा-या अशा सा-या गीतासाराचे अर्थ तीच्या पर्यंत पोहचता पोहचता बदलुन गेले अाहे. कारण कृष्णाकडे अनेक शब्द असले तरी त्यांचा उगम अाणि अर्थ एकच अाहे . राधा. मग त्याच शब्दांनी कृष्ण त्याच राधेला इतिहास कसा समजावणार ?

मंत्राने प्राणप्रतिष्ठीत केलेला बाणासारखा कृष्ण निघुन गेल्यावर धनुष्यावर थरथरणा-या प्रत्यंचासारखे जे उरती -ती राधा. त्याच्या डोळ्यात डोळे रोखुन विचारावं तशी ती त्याला जाब विचारते कि ‘कनु, मी तुझ़यासाठी फक्त लीलाभुमी अाणि युद्धक्षेत्र जोडणारा पूल होते का?”

हिच कनुप्रिया रंगभुमी पाहण्याचा योग अाला. तो रंगभुमीवर इतक्या ताकदीने पाहणे एक सोहळा होता. भारतींचा दर्जेदार हिंदी कवितेला नाट्य-नृत्याची जोड देऊन जो काय अविष्कार सादर करायचं कृष्णधनुष्य दिग्दर्शिका जोशी यांनी अदभुत अभिनेत्रींसोबत पेललंय ते अफाट अाहे.  राधेचं मिथक सगळ्यांनाच भुलवणारं अाणि जो तो त्याच्यापरीने त्यातुन मार्ग काढत असतो. मिताली जोशी अाणि टिम ने ते ज्या पद्धतीने मांडलंय ते कृष्णासारखंच शब्दातीत अाहे. अापल्या अाजच्या जगण्यातले काही क्षण गुंफून अाजच्या अाणि कनुप्रियामधल्या राधेचा एक मिलाफ ह्या नाट्याविष्कारात पहायला मिळाला. एक सबंध कृष्ण नावाचा अारसा खळ्ळ् कन फुटावा अाणि त्याच्या सहस्त्र वेगवेगळ्या तुकड्यांमधुन नेहा जोशी ,विभावरी देशपांडे, नम्रता कदम , विभावरी देशपांडे, कोमल गुजराथी,रुचा अापटे राधारुपाने प्रतिबिंबीत होत राहाव्या तशी कनुप्रिया हा रंगभुमीवर उलगडत रहातो. 

‘तुम मेरे हो कौन कनु’ हा गुंता अापण यशस्वीपणे उकलत रहातो ,कृष्णधागे सोडवत मागे मागे टाकत राहतो. सगळं झाल्यावर मागे टाकलेल्या धाग्यांच्या एक नवा गुंता तयार होतो. अाणि अापण पुन्हा तो गुंता पुढ्यात घेऊन पुटपुटत रहातो ‘अाखिर तुम मेरे हो कौन कनु’ 

प्रयोगानंतर राधेच्या ह्या वेगळ्या रुपाकडे पाहुन मला भास झाला होता कि फार काही अवघड नसेलही कनु अाणि तिच्या प्रियाला समजावुन घेणं. असं असेल कि ती जेव्हा कृष्ण नसते तेव्हा राधा असते.इतकंच.

नाशकात अलिकडे पाऊस कमी का पडतो? म.टा.

तुम्ही अाम्ही अापली  नुसती चर्चा करत राहतो“नाशिकच्या पावसाला नेमकं झालंय काय?”  पुर्वीवर्गात भुगोलाच्या काटकुळ्या सरांनी प्रश्न विचारला"सांगा पाऊस कधी येतो ?"तर बॅकबेंचर पोरंसुद्धाएका सुरात म्हणायची "सा.....त...जुन !! "  आता जर विचारलं तर फ़क्त खुसफ़ुस ऐकु येईल किंवा तीपोरं वर्गाच्या तुटक्या खिडकीतुन वर बघतील " भोआता पण येऊ शकतो काय भरवसा ? " 

आधी कसं व्हायचं.... पावसाळा ब्रम्हगीरीला सोप्यामधे आपल्या चपलाकाढायचा..खुंटीवर आभाळाची टोपी अडकवुन, हातपाय पसरुन नाशकात बि-हाड टाकायचा. मामाच्या घरी आल्यासारखा.....पावसाआधी सगळंभरुन यायचं. पुलावरुन काळारामाच्या कळसाकडेपाहिलं की आभाळ कुठे सुरु होतं आणिकाळ्यारामाचा काळा कातळ कुठे सुरु व्हायचा हेकळायलासुद्धा वेळ लागायचा. गंगेतीरावरनारोशंकराची घंटा गार हवेने हलल्याचा भासव्हायचा. तिकडे त्रंबकराजाला थेंबांचा अभिषेककरुन हळुहळु पुढे अंजनीसुताची विचारपुस करतपलिकडे पांडवलेण्यांवरची लव्हबर्ड्सची खुडूबाजीपुसुन टाकायचा. तिकडे दूर जव्हारच्या घाटातलेकाजवेगोंदण पावसाच्या झोकात हळुहळु मिटुलागायचे.

तिकडे सप्तशृंगीच्या भुरकट पाय-यांना नवा काळारंगयायचा. सगळ्या देवांचे आयास सायास झाले कीमग आभाळ दुस-या टोकाला भगुरला तात्यारावांच्याअंगणातली मातीच्या गंध छातीत भरुनघ्यायचा.आणि सज्ज व्हायचा धुमाकुळ घालायला. मग पहिली धार ‘दुस-या’ तात्यारावांच्याघराबाहेरच्या ‘जगण्यासाठी माझी कविता कधीचनव्हती...’ ह्या बोर्डावर.... तिथुन जो अलिप्तपणापावसाळा अंगात भिनवायचा तो त्याला पुढचे चारमहिने पुरायचा. मग सिबीएस-शालिमारची अचानकधावपळ व्हायची. सोमेश्वराच्या धबधब्याला नवीनफ़ेस यायचा. गंगापुर रोड वहातरहायचा.नाशिकरोडला चौकाचौकाचे आडोसे धरुनडोक्यावर रुमालाची बांधाबांध सुरु व्हायची. मगमेनरोड्ला डोकी कमी छत्र्यां जास्त. सरकारवाड्याच्या शेजारची कौल टपटप तालधरायचे.जवळच आनंदीबाईची हवेली अंबाडा सोडुनपरत सारखा करायची. सकाळी अंघोळ करुन सुद्धाबसल्या बसल्या जरा झोपेची लहर आल्यावर नव्याहिमतीने तोंडावर स्वच्छपाणी मारल्यागत.. नाशिकनवं नवं नटायचं. 

पण आताशा... भरुन आलेले ढग वरुनच बेशिस्तमाजोरड्या रिक्षावाल्यासारखं "अय येता का ? " असंविचारणा-या नाशिककडे तोंड फ़िरवतं. मग पाऊसराग उतरल्यावर उगाच अंदाज घेण्यासाठी चारदोनथेंब टाकुन पाहतो तर तेही जमीनीवर कमी आणिबेढब काळ्याबिंद्र्या भाऊ-दादांच्या फ़्लेक्सवर जाऊनजास्त पडतात. पावसाने गोदेमध्ये पहिली डुबकीमारावी तर सर्वांगाला शेवाळाची घाण , धुणेक-यांचे‘मांगल्य’ आणि पुन्हा ‘स्वच्छताप्रिय’वाहनांचे‘सर्वमांगल्य’. बरं इतकं करुनसुद्धा जर "तुला जावंचलागेल" अशी त्रंबकराज शंकराने दटावणी दिली तरउगाच तो पाऊस शाळेला कावलेल्या मुलासारखाहो-नाही करत पाट्या टाकल्यागत शिंपण करतो. तीशिंपणसुद्धा काही वेळातच भुरभुर करत स्वत:च अंगआकसुन घेते...कारण चारदोन थेंब गाडीवरच्यालोगोवरुन घसरण्याऐवजी लोगो चोरलेल्या खरबुड्याजागेत अडकुन राहते, काही थेंब चौकामधल्याबेशिस्त आक्रस्ताळी रिक्षावाल्यांच्या थुंकीत अडकुनभिंतींला तर काही थेंब रस्त्याच्या कोप-यात दडतात, उरलेले थेंब राजीवगांधी भवन अाणि नाशिकरोडच्याविभागीय अायुक्तालया बाहेरच्या ‘फ़ुलटाईमदुर्लक्षित आंदोलन’ करणा-या मंडपावर अडतात. काही थेंब कॉलेजरोडच्या‘विली’ला दड्पुनरस्ताबदलुन पलीकडच्या गंगापुर रोडकडे जातातअाणि काही इंदिरानगरला. पण तिथेही सोनसाखळीचोराच्या तोंड लपलेल्या रुमालात ते थिजतात. उरलेले थेंब दत्तमंदिरच्या ट्राफिक पोलीस नसलेल्यासिग्नलवरुन ओघळतात तर काही थेंब बिटकोचौकातल्या सिग्नल तोडुन , १०-१२ प्रवासीकोंबलेली रिक्षा पाहुनसुद्धा दुर्लक्ष करणा-या षंढट्राफ़िक पोलिसच्या बिल्ल्यावर पडतात. गल्लीबोळातल्या अतिक्रमणात अडकुन पडतात , अन काही थेंब दिशादर्शक कमानींवर गलेलठ्ठथोबांडांचे अभिनंदन बॅनर असल्यामुळे रस्ता चुकतातआणि भलत्याच माळरानावर जाऊन बरसतात. अाजकाल काही सरी तर झोकात बरसायची तयारीकरतात पण पंचवटी , सातपुर भागातल्यानिर्ढावलेल्या गोळीबारात घाबरुन पुन्हा वाफ होऊनढगात अंग चोरुन बसत असाव्यात.

पण ह्या अशा सगळ्या तुरळक,घाबरट, शिंपलेल्या पावसाच्या थेंबांचा आपल्या नाशिकला फ़ायदाशुन्य. असा हा उशीरा उगवलेला पाऊस चार महिनेसत्राशे साठ ठिकाणी अडकतो,हिरमुसतो आणिपुढल्यावेळी आणखी जास्त अंग चोरत पायातल्याचपलाही न काढता नुसता डोकवतो. मधल्यासुटीतशाळेच्या अंगणात डोळे किलकिले करत ‘आ’करुनउभं असलेल्या चार दोन पोरांच्या तोंडातगेल्याचे...चार आणे समाधान उराशी घेउन .पाऊसनाशकातुन काढता पाय घेतो आणि पुढे कुठल्याशागर्दरानात जाउन पडत नाही तर जुन्या नाशिकच्याहिरव्या आठवणी आठवत आठवत धो धो रडतराहतो. अाणि तुम्ही अाम्ही चर्चा करत राहतो“नाशिकच्या पावसाला नेमकं झालंय काय?”

हंडाभर चांदण्या लेख